تغذيه صحيح در دوران شيردهي
 

شيردهي دوراني خاطره انگيز براي مادراست. سختي ها و شيريني هايش همه در ذهن مادر به خوبي نقش مي بندد. مادر و كودك عاشق و نيازمند يكديگرند و مادر فداكارانه آنچه در روح و جسمش دارد به كودك مي بخشد و براي آنكه بتواند با سلامت كامل و خاطره اي خوش اين دوران را به پايان برساند ، بايد بداند كه چگونه نيازهايش را تامين كند.

چرا شير مادر بهتر است ؟

پژوهشهاي انجام شده در 30 سال اخير نشان داده ، بهترين و كامل ترين غذا براي كودك تا سن 4 تا 6 ماهگي فقط شير مادر است . چرا؟

. چون شير مادر از شيرهاي ديگر مغذي تر است.

. هميشه استريل است.

. بيش از300 نوع عامل ضد ميكروبي در شيرمادر وجود دارد كه مانع بروز بيماري در كودك خواهد شد . از اين رو ميزان شيوع اسهال در كودكاني كه شيرمادرخوار هستند 3 تا 14 بار كمتر از كودكان شيرخشكي است و به دليل وجود همين عوامل ضد ميكروبي، نوزاد خيلي كمتر به عفونت تنفسي ، عفونت اداري و عفونت گوش مياني مبتلا مي شود.

. شيرمادر كمتر ايجاد حساسيت مي كند و در خانواده هايي كه يكي از اعضاء مبتلا به حساسيت هستند، حتماً بايد كودك با شير مادر تغذيه شود.

. كودكي كه شير مادر مي خورد نه زيادي  چاق و پفكي مي شود و نه لاغرمي ماند. چون كليه نيازهاي كودك با شير مادر تامين خواهد شد. مثلاً اگر نوزادي زودتر از موعد بدنيا آيد شير مادرش با شير مادري كه نوزاد و به موقع بدنيا آمده تفاوت زيادي دارد و نيازهاي كودك را براي رشد بيشتر تامين خواهد كرد. يك نكته جالب در مورد شيرمادر اين است كه شيري كه كودك  در دقايق اول مي مكد، حاوي پروتئين بيشتر و چربي كمتر است و با ادامه شير خوردن به مرور چربي شير زيادتر مي شود. اين مساله باعث مي شود كه كودك درزمان لازم احساس سيري كند و مادر بايد توجه داشته باشد كه نوزاد را زود از سينه جدا نكند تا كودك با چربي دقايق آخر شيردهي، وزن گيري بهتري داشته باشد.

. مكيدن سينه باعث رشد فك و دندانهاي كود ك مي شود.

. تماس نزديك مادر و نوزاد باعث افزايش مهر و محبت آنها مي شود.

پس شيرمادر مناسب ترين  و طبيعي ترين روش تغذيه شير خوار است.

نيازهاي غذايي مادر در دوران  شيردهي

در دوران بارداري، جنين بسياري از ذخائر بدن مادر را مصرف مي كند و اگر مادر در دوران شيردهي تغذيه نامناسبي داشته باشد، به مرور خصوصاً با زايمانهاي مكرر قوايش تحليل مي رود ، استخوانهايش پوك مي شود ، ريزش مو پيدا مي كند و گاهي ازترس اينكه اين عوارض پيش آيد آنقدر پرخوري مي كند كه وزنش بالا رفته و بازگشت به وزن پيش از بارداري بسيار مشكل خواهد شد. پس بسيار اهميت دارد مادر دقيقاً بداند چه ميزان انرژي و مواد مغذي نياز دارد.

* انرژي : مادر براي تهيه شير 500 كالري انرژي اضافه بر نياز بدنش لازم دارد. به عبارتي اگر پيش از بار داري 2000 كالري انرژي در روز نياز او را تامين مي كرده، در شيردهي 2500 كالري انرژي لازم دارد. علاوه بر اين 500 كالري مقداري انرژي هم از چربي هاي ذخيره شده در دوران بارداري تامين مي شود كه اين مساله باعث مي شود، اگر مادر براساس مقادير خواسته شده در اين دوران، غذا مصرف كند به مرور هر ماه نيم كيلو لاغر مي شود ( چاقي دوران بارداري بر طرف خواهد شد). براساس ميزان انرژي لازم در دوران شيردهي ، غذاهاي تامين كننده آن داده مي شوند.

* پروتئين : در دوران شيردهي نياز مادر به پروتئين فقط 15گرم اضافه مي شود. ازاين رو كل پروتئين مورد نياز حدود 65 تا70 گرم در روز است . اين ميزان پروتئين با مصرف 3 ليوان شير در روز، 1عدد تخم مرغ و 180 تا 300 گرم  گوشت و حبوبات تامين مي شود.

* املاح : بهترين املاح كلسيم و آهن هستند كه اگر مادر مشكل كم خوني داشته باشد و يا در معرض كم خوني باشد مصرف قرص فرو سولفات ضروري است. براي تامين كلسيم مادر بايد در روز 3 تا 4 ليوان شيركم چربي و سبزيجات برگ سبز مثل اسفناج ، نعناع ،جعفري ، كرفس و كلم و نيز مغز بادام و بادام زميني مصرف كند.

پس خيلي خوب است كه مادر شيرده هفته اي يك بار خورش كرفس بخورد و هرروز چند عدد بادام و بادام زميني ميل كند.

بهتر است مادراني كه كم خوني دارند، هفته اي يك بار جگر بخورند ودر طول روز حتماً 1عدد تخم مرغ و مقداري گوشت قرمز ميل كنند. گردو نيز براي اين مادران مفيد است.

* ويتامين ها : براي تامين ويتامين هاي لازم ، مادر حتماً به 5 تا 6 ليوان سبزيجات تازه بصورت سالاد، سبزي خوردن و يا پخته شده در غذا نياز دارد و بايستي هر روز 4 تا 5 عدد ميوه مصرف كند.

* چربي ها : در شيرمادر يك سري چربي هاي غير اشباع موجود است كه در غدد پستان ساخته نمي شوند و بايد از طريق غذا تامين شوند. پس بهتر است مادر هفته اي يك بار ماهي مصرف كند و از روغن زيتون در سالادش استفاده كند.

* آب : مادر در روز به 6 تا 8 ليوان آب يا آب ميوه نيازدارد.

نمونه يك رژيم غذايي مناسب براي يك مادر شيرده

اين رژيم حاوي 2700 كالري انرژي ، 344 گرم كربوهيدرات ، 97 گرم پروتئين و 88 گرم چربي است.

تحقيقات اخيرنشان داده كودكاني كه با شير مادر تغذيه شده اند، كمتر از كودكاني كه با شير گاو تغذيه شده اند، به بيماري ديابت نوجواني( يا ديابت وابسته به انسولين) و بيماري MS مبتلا مي شوند و اين خبر اهميت شير مادر را نشان مي دهد.

چه مواد غذايي براي مادران شيرده مجاز نيست ؟

1) دم كرده هاي گياهي : گاهي دم كرده هاي گياهي مثل چاي نعناع و گل گاو زبان موجب بروز اثرات جانبي مثل تهوع و استفراغ در مادر مي شود و تركيبات اين نوشيدني ها وارد شير شده و امكان دارد همين اثرات در نوزاد هم بروز كند.

2) كافئين : كافئين وارد شير مادر شده و موجب تحريك پذيري نوزاد مي شود. بنابراين توصيه مي شود مادر شيرده كمتر از 2 ليوان در روز قهوه و كوكا مصرف كنند ، شكلات و كاكائو هم داراي تئوبروميد است كه مانند كافئين محرك است و بهتر است مصرفش محدود شود.

3) قند مصنوعي : اثر قندهاي بدون كالري و محصولات شيرين وبدون قند بر نوزاد نامشخص است. پس بهتر است مصرف اين مواد در شيردهي محدود شود.

4) ادويه جات زياد : مصرف زياد ادويه طعم شيرمادر را عوض مي كند كه بهتر است در شيردهي كمتر ادويه مصرف شود.

جدول نيازهاي تغذيه اي مادر در دوران شيردهي

دانستن نيازهاي تغذيه اي يك مادر شيرده، براي مادراني كه ازمكمل هاي ويتامين واملاح استفاده مي كنند، ضروري است تا از مصرف بيش از حد مكمل ها جلوگيري شود.

اميدواريم مطالعه اين مطلب، موجب راهنمايي كافي و ارتقاء سلامت مادران ايراني باشد .

كاچي

مواد لازم:

طرز تهيه:

شكر را با 4 ليوان آب مي گذاريم بجوشد. سپس آن را صاف كرده، زعفران حل شده و گلاب را به آن اضافه مي كنيم و آن را كنار مي گذاريم. كره را در يك قابلمه ريخته، پس از آب شدن كره آرد را كم كم اضافه مي كنيم. بعد با قاشق چوبي آن را مرتب به هم مي زنيم. شعله را ملايم كرده و به هم زدن آن ادامه مي دهيم تا رنگ آرد طلايي شود ( براي تهيه كاچي نياز به سرخ كردن آرد نمي باشد). در اين مرحله نصف قاشق چايخوري نمك اضافه كرده و قابلمه را از روي حرارت برمي داريم و شربت را كم كم به آن اضافه مي كنيم و مرتب به هم مي زنيم تا مايع صاف و يك دست شود. خلال بادام را هم اضافه مي كنيم و ظرف را مجدداً روي حرارت ملايم قرار مي دهيم تا كاچي جا بيفتد . در صورتي كه كاچي كمي سفت شد، مي توانيم يك ليوان آب به آن اضافه كنيم و مي گذاريم كاچي به روغن بيفتد.

 در بعضي از نقاط ايران به كاچي چند عدد تخم مرغ اضافه مي كنند و در آن را مي گذارند تا تخم مرغ ها خودش را بگيرد. معمولاً اين نوع كاچي را براي خانم هاي تازه زايمان كرده، مي پزند.

براي تزئين روي كاچي مي توانيم از پودر دارچين و پودر پسته استفاده كنيم.

نكات تغذيه اي :

كاچي يك دسر ايراني مي باشد، ولي مي توان آن را در شام به عنوان غذا به همراه نان ميل كرد. كاچي به علت دارا بودن آرد و كره داراي انرژي زيادي مي باشد و با افزودن تخم مرغ اين انرژي بيشتر مي شود. به عنوان مثال، انرژي حاصل از كره و آرد، به تنهايي، با مقادير داده شده در تهيه اين كاچي ، 3115 كالري مي باشد كه انرژي قابل توجهي است. به همين دليل براي افراد لاغر و كساني كه دچار ضعف مي شوند، دسر مناسبي مي باشد.

دسرهلو يا زردآلو

مواد لازم :

طرز تهيه

زرد آلوهاي كمپوت شده را در صافي مي ريزيم تا آب اضافي آنها گرفته شود. سپس سه قاشق سوپ خوري آب كمپوت را به همراه شكر و زردآلوها در مخلوط كن مي ريزيم تا به صوت پوره درآيد. اين پوره را با كرم كاستارد( طرز تهيه آن در قسمت پايين آمده است) مخلوط كرده و با قاشق هم مي زنيم، سپس ژلاتين را در سه قاشق سوپ خوري آب سرد مي ريزيم و روي بخارآب( حرارت غيرمستقيم) مثلاً روي كتري مي گذاريم تا مخلوط كاملاً روان گردد. آن گاه ژلاتين حل شده را به مواد، اضافه كرده، آب ليمو، ماست سفت يا خامه را نيز بدان مي افزاييم و خوب هم مي زنيم . مواد را در قالب مخصوص كه چرب شده مي ريزيم و به مدت يك ساعت در يخچال مي گذاريم تا ببندد.

طرز تهيه كرم كاستارد:

شير .............................. 2 پيمانه شيريني پزي

نشاسته ذرت ................... 2 قاشق سوپخوري

شكر ............................. نصف پيمانه

زرده تخم مرغ.................. 2 عدد

شير سرد، نشاسته ذرت و شكر را با هم حل كرده، تخم مرغ ها را اضافه كرده و خوب مخلوط مي كنيم. سپس روي حرارت ملايم قرار مي دهيم و به طور مداوم هم مي زنيم تا غليظ شده و مثل فرني شود. بعد از اينكه به غلظت رسيد از روي حرارت بر مي داريم، وانيل يا هر اسانس ديگري كه تمايل داريم به آن اضافه مي كنيم و هم مي زنيم.بعد از سرد شدن در تهيه دسر استفاده مي كنيم.

لازانياي سبزيجات

مواد لازم :

طرز تهيه:

بادمجان ها را شسته و با پوست به صورت مکعب هاي 5/2 سانتي متري مي بريم. در قابلمه پياز و سير را با کمي روغن تفت داده، سپس بادمجان ها و قارچ را اضافه کرده، باز کمي تفت مي دهيم. پس از آن رب گوجه، پوره گوجه فرنگي، آب سبزيجات، زنجبيل، نمک، فلفل و سبزي معطر را به آن اضافه مي کنيم مي گذاريم آهسته بپزد و آبش تبخير شود.

براي درست کردن سس، کره را در قابلمه ريخته، سپس آرد را اضافه مي کنيم و کمي تفت مي دهيم. پس از آن شير و جوز را اضافه کرده و مرتب هم مي زنيم تا غليظ شود. در آخر نمک را به آن مي افزاييم.

لازانياها را در آب جوش پخته و روي دستمال تميز آشپزخانه مي گذاريم. آن گاه فر را در حرارت 200 درجه سانتي گراد گرم کرده و ته قالب مخصوص( اندازه حدود 20×30 سانتي متر) را چرب کرده، يک مقداري از سبزيجات مي ريزيم، سپس يک ورق لازانيا را روي آن گذاشته و مقداري از سس سفيد مي ريزيم و اين کار را تکرار مي کنيم. در آخرين لايه، ابتدا سس سفيد و بعد مخلوط پنيرها را مي پاشيم و در فر مي گذاريم تا سه ربع بماند و روي آن طلايي شود.

طرز تهيه سس سفيد براي لازانيا:

مواد لازم:

طرز تهيه: کره را آب کرده و آرد را با آن کمي تفت مي دهيم. شير ار به تدريج اضافه مي کنيم تا سس صاف و يکنواخت و غليظ شود. سپس نمک و فلفل را اضافه مي کنيم. حالا سس آماده مصرف است.

نکات تغذيه اي :

در تهيه اين لازانيا از گوشت استفاده نشده است و غذاي مناسبي براي افرادي است که رژيم گياهخواري دارند. 

پيتزاي سبزي
 

مواد لازم براي 2 نفر :

سس پيتزا :

طرز تهيه:

ابتدا كليه مواد سس را مخلوط كنيد و كنار بگذاريد ( توجه داشته باشيد چنانچه سس گوجه فرنگي شور بود، نمك را از مخلوط فوق حذف كنيد). سپس پياز، قارچ، فلفل سبز و گوجه فرنگي را خرد كرده، كنار بگذاريد. خمير پيتزا را روي تخته باز كنيد. براي جلوگيري از چسبندگي خمير ، قدري آرد روي تخته بپاشيد. سپس سس را روي خمير بماليد و پنير پيتزا را روي آن بريزيد. سبزي هاي خرد شده( پياز ، فلفل سبز و...) را روي آن بپاشيد. در فر به مدت 25-20 در دماي F ْ450 قرار دهيد. مدت طبخ اين غذا، 40 دقيقه است.

نكات تغذيه اي:

اين غذا مملو از انواع ويتامين هاي A,B,C مي باشد. و براي كساني  كه رژيم گياهخواري دارند مناسب است . پودر سير هم غذا را خوش طعم كرده و ضمناً داراي خواص ضد عفوني كننده و كاهش دهنده فشار خون است.

سالاد ذرت

( يك سالاد پر كالري براي افراد كم اشتها )

مواد لازم

طرز تهيه:

براي پخت ذرت، بلال را با چوب آن درديگ زودپز با مقداری نمك  می ريزيم  كه درمدت 2 ساعت خواهد پخت. سس مايونز، خامه، آبليمو، نمك و شكر را مخلوط مي كنيم. نخود سبز، ذرت، كاهو و هويج  و مغز پرتقال خرد شده  را نيز با هم مخلوط مي كنيم.سپس اين مواد را در ظرفی ریخته و روي آن را با سس و هويج تزئين می كنيم .

نكات تغذيه اي:

* اين سالاد پر كالري ، براي افراد كم اشتها به خصوص كودكان كم اشتها مناسب است.

* دراين سالاد از هويج پخته استفاده شده است و همان طوري كه در بخش دانستني هاي تغذيه آمده است، خواص آنتي اكسيداني هويج پخته از هويج خام بيشتر است.

* سعي كنيد از كالباسی استفاده كنید كه داراي مارك تجاري معتبر و استاندارد باشد.

* به علت وجود خامه و سس و كالباس در اين سالاد ، سعي كنيد كه آن را به مدت طولاني نگهداري نكنيد و آن را به مقدار مصرف براي يك وعده غذايي تهيه نماييد .

* اين سالاد، يك غذاي سرد است كه مي توان آن را با نان باگت براي كودكان سرو كرد.

* انرژي كل غذا، 1630 كالري است كه اگر توسط 4 نفر ميل شود، سهم هرفرد به طورمتوسط 407 كالري است .

قليه ماهي
 

مواد لازم:
 

طرز تهيه :

ماهي را به اندازه ي تكه هاي 4×4 سانتي متر خُرد كرده و مي شوييم . ماهي كه براي قليه ماهي استفاده مي كنيم بايستي بدون استخوان باشد. به همين دليل ماهي هاي : شوريده- سنگسر- هامور و حلوا سياه براي تهيه اين غذا مناسب هستند. سبزي اين خورشت شامل شنبليله و گشنيز، هر كدام يه ميزان 150 گرم مي باشد. پياز خرد شده را با 3 قاشق سوپخوري روغن، كمي تفت مي دهيم. سپس سير و شنبليله و گشنيز خرد شده، را با آن كمي تفت مي دهيم. ماهي را با كمي زردچوبه و نمك، به همراه  سبزي ها تفت مي دهيم. بعد شيره تمرهندي و رب گوجه فرنگي را اضافه كرده و قليه ماهي را با شعله ملايم به مدت 30 دقيقه مي پزيم. غذا آماده ي سرو است.

نكات تغذيه اي :

اين خورشت ، يك غذاي محلي خوشمزه و براي نواحي خوزستان است. به علت دارا بودن سبزي و سير، غذاي خوش طعم و خوش رنگي است. ترشي اين غذا بوسيله تمرهندي تأمين مي شود.

همچنين در تهيه اين خورش به جاي گوشت قرمز از ماهي استفاده شده است كه نه تنها ضرري ندارد ، بلكه داراي فوايد بسياري است. كساني كه داراي چربي خون بالا و يا ناراحتي قلبي هستند، مي توانند از اين خورشت استفاده كنند ولي به شرط آنكه مواد با مقدار كمي روغن و براي مدت كوتاهي تفت داده شوند.

آش جو

مواد لازم:

طرز تهيه:

جو را قبلاً شسته و خيس كنيد. سپس با گوشت و پياز درسته با شعله ملايم بپزيد. پياز را از صافي سيمي رد كرده و با سبزي خرد كرده، به آش اضافه كنيد. سپس كشك را به آش اضافه كرده وبگذاريد كشك در آش كاملاً جوشيده و جا بيفتد. آش را در ظرف كشيده و روي آن را با كمي كشك سائيده، سير داغ و نعناع داغ تزئين كنيد.

نكات تغذيه اي :

جو يكي از قديمي ترين غلات است.

جو داراي مقدار بسيار كمي چربي اشباع ، كلسترول و سديم است. همچنين منبع خوبي از فيبرغذايي و تيامين است. به همين دليل استفاده از آن به عنوان يك ماده غذايي مفيد، قابل توجه است.

فيبر موجود در جو از نوع فيبر محلول است كه باعث كاهش كلسترول خون مي شود. بنابراين مصرف آن براي افراد داراي كلسترول بالا توصيه مي شود.

نكات لازم براي تهيه انواع آش:

1- اولين نكته قابل ذكر، خوب جا افتادن آش مي باشد و حبوبات آش هم بايد كاملاً پخته باشد.

2- براي خوب پخته شدن و خوش رنگ بودن آش، حبوبات را يك روز قبل از پختن خيس كنيد.

3- سبزيهاي ديرپز را 15 دقيقه قبل از سبزيهاي زودپز به آش اضافه كنيد.

4- سعي كنيد پس از اضافه كردن برنج، آش را مرتب هم بزنيد تا آش ته نگيرد و شعله كاملاً ملايم باشد.

5- سبزي آش را بعد از پخته شدن برنج اضافه كنيد.

چند نكته لازم براي تهيه آب مرغ يا آب گوشت :

1- براي تهيه آب مرغ بهتر است از پياز، ساقه كرفس ، كمي نمك و فلفل استفاده كنيم. از آب مرغ براي تهيه انواع سوپ ها و سس ها مي توانيم استفاده كنيم.

2- براي اغلب سوپ ها و سسس ها و بعضي از غذاها نياز به آب گوشت داريم و معمولاً گوشتي كه تهيه مي كنيم مقداري خرده ريز دارد و ما مي توانيم با اضافه كردن قلم و به خصوص قلم ماهيچه گوساله و اضافه كردن پياز، ساقه كرفس، برگ بو، يا برگ رزماري و چند حبه سير و چند ليوان آب سرد آب گوشت مناسبي تهيه كنيم.

پيتزاي دريايي

مواد لازم:

طرز تهيه:

آرد، بيكينگ پودر و نمك را داخل كاسه اي ريخته ، شير و روغن را اضافه مي كنيم و به طور مرتب هم مي زنيم. خمير را ورز داده و بصورت توپ در مي آوريم (اگر خمير چسبنده بود كمي آرد اضافه مي كنيم و اگر خيلي سفت بود شير مي افزاييم). روي خمير پوشش كشيده و مي گذاريم خمير نيم ساعت بماند. پوره  گوجه فرنگي، رب گوجه، سبزي هاي معطر و سير را در ماهي تابه كوچكي با هم مخلوط كرده، روي حرارت كم قرار مي دهيم تا غليظ شده و در ادامه بعد از سردشدن ، خمير را در ظرفي با قطر 30 سانتي متر پهن مي كنيم. سس آماده شده را برش نازك داده و روي بقيه مواد چيده شده، كمي پودر ارگانو مي پاشيم. فر را از 20 دقيقه قبل در دماي 200 درجه سانتي گراد روشن كرده، پيتزا را درون فر گذاشته تا زماني كه روي پنير طلايي شود.

نكات تغذيه اي :

ميگو يكي از لذيذترين غذاهاي دريايي است. از نظر مقايسه اي نسبت به ساير غذاهايي كه پروتئين زيادي دارند، نظير گوشت ماهي و گروه ماكيان ، ميگو كالري كمتري دارد. پروتئين موجوددر ميگو كيفيت بالايي داشته و حاوي تمام اسيدآمينه هاي لازم جهت رشد مي باشد. پروتئين ميگو همانند ساير جانوران دريايي به دليل نداشتن بافت همبند به راحتي هضم مي شود. براي گروههايي از مردم نظير افراد مسن كه در جويدن و هضم غذا مشكل دارند، غذاي حاوي ميگو گزينه مناسبي براي تأمين پروتئين روزانه آنها است. ميگوها در كل داراي چربي كمي مي باشند. اسيدهاي چرب امگا-3 كه از دسته اسدهاي چرب غير اشباع بوده و براي سلامتي مفيد هستند، در ميگوها به وفور يافت مي شوند. اين دسته از اسيدهاي چرب مي توانند در كاهش خطر بيماريهاي قلبي مؤثر واقع شوند.اسيدهاي چرب امگا-3 همچنين اجزاي ضروري براي غشاي سلول مغز و بافت چشم است. ميگو منبع غني از ويتامين هاي E,D,C,B12,B6,A و املاحي چون كلسيم، آهن، منيزيم،فسفر، پتاسيم، سديم،روي، مس، منگنز و سلنيم است.علاوه بر اين كلسيم، روي، آهن، منيزيم و فسفر ميگو نسبت به ساير آبزيان بيشتر است.

آموزش آشپزي